Τετάρτη 8 Φεβρουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Μελαγχολία

 Αν πληκτρολογήσεις το λήμμα "μελαγχολία" στο διαδίκτυο εμφανίζονται περισσότερα από πενήντα χιλιάδες αποτελέσματα. Διαχρονικό δάνειο από την αρχαία Ελληνική, η μελαγχολία συντίθεται από το επίθετο μέλας, μαύρος και τη χολή, πέρασε σε πολλές ξέν. γλώσσες, πβ. αγγλ. melancholy, γαλλ. mélancolie, γερμ. Melancholie κ.ά.  Οι ρίζες της  φτάνουν βαθιά στην ιστορία. Κατά την αρχαιότητα, ήδη από την ιπποκρατική Ιατρική, καθιερώθηκε η χυμοπαθολογική θεωρία, σύμφωνα με την οποία η αρμονική συνύπαρξη των τεσσάρων  χυμών στο σώμα, -της μέλαινας χολής , που αντιστοιχεί στο στοιχείο της  Γης,  του φλέγματος,  στο στοιχείο του Ύδατος, του αίματος,  στο στοιχείο του Αέρος και της ξανθής χολής, που αντιστοιχεί στο στοιχείο του Πυρός- διατηρεί τον οργανισμό του ανθρώπου σε υγιή κατάσταση.  Στα πρώτα χρονικά έργα της «Ιπποκρατικής Συλλογής», η «μελαγχολία» αναφέρεται στον χαρακτήρα  του ανθρώπου στον οποίο η μαύρη χολή είναι ο κυρίαρχος χυμός. Οι Ιπποκρατικοί όταν αναφέρονταν στον μελαγχολικό τύπο ανθρώπου δεν τόνιζαν ιδιαίτερα τις ψυχολογικές προεκτάσεις της συγκεκριμένης ιδιοσυγκρασίας. Η επιρροή των χυμών στην ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων αναλύθηκε διεξοδικά αρκετά αργότερα από τον Γαληνό, τον 2ο αιώνα μ.Χ.  και τον Αριστοτέλη, που στο εργο «Προβλήματα», φαίνεται να ενδιαφέρεται για τον «ιδιαίτερο» αυτόν χυμό, εντοπίζοντας την επιρροή του στον χαρακτήρα και στη συμπεριφορά του ανθρώπου. Θα πρέπει ωστόσο να έχουμε υπ’ όψη ότι ο Αριστοτέλης δεν ήταν ιατρός και δεν τον ενδιέφεραν ιδιαίτερα οι νοσολογικές οντότητες αυτές καθ’ εαυτές, αλλά η επίδρασή τους στον άνθρωπο.

Στο σύγγραμμα «Προβλήματα» η μελαγχολία αναφέρεται ως θετικό γνώρισμα υγιούς και εξόχως δημιουργικού χαρακτήρα και μάλιστα πολύ ευεργετικό για την ανάδειξη μεγάλων δημιουργών και επικράτηση του δικαίου μέσα στην κοινωνία. Εκεί καταγράφονται ως μελαγχολικοί χαρακτήρες: ο Ηρακλής, ο ημίθεος ήρωας των Δωριέων και ολόκληρης της Ευρώπης· ο Αίας ο Τελαμώνιος, ο γενναιότερος ήρωας του τρωικού πολέμου· οι φιλόσοφοι Εμπεδοκλής, Σωκράτης, Πλάτων· ο βασιλιάς της Σπάρτης Λύσανδρος και πολλοί άλλοι φιλόσοφοι, πολιτικοί, ποιητές και καλλιτέχνες.

Δύο είναι σήμερα οι επικρατέστεροι ορισμοί για τη “μελαγχολία“ : ο πρώτος αφορά την υποτονική διάθεση, θλίψη και τάση απομόνωσης, και ο δεύτερος την ακραία παθολογική κατάθλιψη. Το κοινό λοιπόν χρησιμοποιεί την πρώτη ερμηνεία, ενώ οι ψυχίατροι κλινικά αναφέρονται στη δεύτερη.

 Οι φιλοσοφικές προσεγγίσεις είναι πολύ περισσότερές και συνθέτουν ένα παράδοξο παζλ "Για όσους επιλέγουν τη σκέψη και τη γνώση δεν υπάρχουν χαρούμενες ζωές." υποστήριζε ο Νίτσε, ο Βίκτωρ Ουγκώ
θεωρούσε ότι: Η μελαγχολία είναι η ευτυχία του να είσαι θλιμμένος. Ο Μπωντλαίρ Δεν μπορούσε να συλλάβει κάποιο τύπο ομορφιάς, στον οποίο δεν υπάρχει μελαγχολία.

     Στο ίδιο μήκος κύματος κι ο Ρουμάνος αφοριστής φιλόσοφος Εμίλ Σοριάν που έγραψε πως: "Σε έναν κόσμο χωρίς μελαγχολία, τα αηδόνια θα άρχιζαν να ρεύονται". Ενώ πάντως θα συμφωνήσω με τον Άγγλο στοχαστή Ρόμπερτ Μπάρτον που τον αντιγράφω αυτολεξεί και: "Γράφω για τη μελαγχολία για να γλιτώσω με αυτήν την απασχόληση, από τη μελαγχολία. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αιτία της μελαγχολίας από την αδράνεια. Δεν υπάρχει καλύτερη θεραπεία από την απασχόληση με κάτι."

Τρίτη 7 Φεβρουαρίου 2023

Η πυραμίδα της ΑΓΝΟΙΑΣ

 Δεν τους ενδιαφέρει είπε η ουσία, αλλά η επικοινωνία. Μισή αλήθεια. Η επικοινωνία κάποτε ήταν αμφίδρομη κατάσταση.  Το επικοινωνώ από αμετάβατο κατάντησε μεταβατικό.                    
 
Κι αντί να πουν πως αποφασίζουν και διατάζουν μας "επικοινωνούν" τα όρντινα τους.            
Βαφτίσανε την παραπληροφόρηση επικοινωνία και νοιάζονται μόνο για την εξ-ουσία που ασκούν ως αχόρταγα αρπακτικά εις βάρος του λαού που τον αποβλακώνουν, τον παραλύουν και τον φτωχοποιούν, χωρίς παιδεία, χωρίς ψωμί, χωρίς δημόσια υγεία, χωρίς ελευθερία.

Με πολέμους, κρίσεις ενεργειακές, εθνικιστικές και ρατσιστικές κορώνες, καλλιεργούν τη μισαλλοδοξία, ποινικοποιούν την ανθρωπιά και την αλληλεγγύη, στρέφουν την αγανάκτηση προς τα κάτω, στον πιο αδύναμο, στον πρόσφυγα. που πρώτα βομβάρδισαν το σπίτι του κι ύστερα τον θαλασσοπνίγουν, για να μην αλλοιωθεί το DNA μας και του Χριστού η πίστη η Αγία. Η μόνη Αγία όμως σήμερα, είναι τράπεζα που θα σου πάρει το σπίτι για να γίνεις ευτυχισμένος, άλλωστε "Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι". Όσο για τους πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην... έχουμε γλάρο.                                                                           

 Οι αγορές απέκτησαν μεταφυσική διάσταση και μοιράζουν ενοχές για πωλούν επιτόκια αντι συγχωροχάρτια, Μπάτσοι στους δρόμους και στα πανεπιστήμια, φροντίζουν διά την τάξιν και ασφάλεια με γκλομπ και ληγμένα χημικά. Και η ψαλίδα όλο και ανοίγει, εκτός αν χρειαστεί να κόψει τίποτα κεφάλια που τόλμησαν σηκωθούν, οπότε κλείνει μετατρεπόμενη σε καρμανιόλα. Το παραισθησιογόνο της Άγνοιας προσφέρεται  σε τρείς μορφές: Φόβου που παραλύει, για τους περισσότερους, στη φτηνή συσκευασία, Θυμού που εξαγριώνει, για τα όργανα στην ένστολη έκδοση και Απληστίας στην illustration εκδοχή της ψευδαίσθησης της μονιμότητας. Έτσι στην πυραμίδα της παράνοιας οι Άπληστοι στην κορυφή χρησιμοποιούν τους Θυμωμένους από κάτω, για να ελέγχουν τους Φοβισμένους παρακάτω.



.

Πέμπτη 2 Φεβρουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Εκ γυναικός...

 Πολύ συχνά για να υποστηρίξουμε μία άποψή μας, ή και για να καλύψουμε τα   κενά που δεν μπορεί η δημοτική να καλύψει, χρησιμοποιούμε ιστορικές στερεοτυπικές φράσεις  που έχουν επιβιώσει στο διάβα των αιώνων και προέρχονται από την αστείρευτη ελληνική γραμματεία αλλά και από τη γλώσσα της εκκλησίας. 


Για το άλλο μισό του ουρανού, τη γυναίκα, έχουν διασωθεί πάρα πολλές, συχνά αρνητικές και υποτιμητικές για το ρόλο της φράσεις, που δυστυχώς χρησιμοποιούνται, για να ενισχύουν τα αταβιστικά κατάλοιπα των πατερναλιστικών προκαταλήψεών  μας.

Από το   "Λυχνίας σβεσθείσης, πάσα γυνή ομοία."  του κυνικού Διογένη και το "Θάλασσα και πυρ, και γυνή τρίτον κακόν" του Μένανδρου, ως το "Γυναικός κολακεία ψιθύρισμα όφεως" του αγίου Ιωάννη της κλίμακος,  μεσολάβησαν πολλοί αιώνες, και διατυπώθηκαν πάμπολλοι αφορισμοί. Εξ αυτών ελάχιστοι αναγνωρίζουν και επαινούν το ρόλο της. Ένας εξ αυτών το "εκ γυναικός πηγάζει τα κρείττω" , από την γυναίκα πηγάζουν τα καλύτερα, ειπώθηκε, σύμφωνα με την παράδοση, από την Κασσιανή, ως απάντηση στον  αυτοκράτορα Θεόφιλο. Ο Θεόφιλος στη διαδικασία επιλογής συζύγου, θαμπωμένος από την ομορφιά της, όταν  την πλησίασε της είπε   «διά γυναικός ἐρρύη τὰ φαῦλα», "Από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο οι συμφορές", αναφερόμενος στην Εύα. Η ετοιμόλογη απάντηση της Κασσιανής, "εκ γυναικός πηγάζει τα κρείττω" που υπονοούσε την Θεοτόκο, ενεργοποίησε τα εγωιστικά αντανακλαστικά του Θεόφιλου που την απέρριψε και επέλεξε Θεοδώρα. Σύμφωνα πάντα με την παράδοση. της οποίας η ιστορικότητα αμφισβητείται, ο Θεόφιλος δεν την ξεπέρασε ποτέ και προς το τέλος της ζωής του προσπάθησε να την συναντήσει, χωρίς αποτέλεσμα όμως. γιατί η Κασσιανή έχοντας αφοσιωθεί στην μοναστική ζωή, τον απέφυγε.

Από πού και γιατί - όνειδος

 Ντροπή και όνειδος λέμε όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση σε μια ντροπιαστική κατάσταση.Η ντροπή από την πρόθεση εν και το ρήμα τρέπω είναι το αρνητικό συναίσθημα που συνήθως σχετίζεται με την ηττοπάθεια και συναισθήματα στενοχώριας και αδυναμίας,  Είναι αυτό που νιώθουμε μπροστά σε άλλους, όταν φοβόμαστε ότι θα μας σχολιάσουν αρνητικά, θα μας κοροϊδέψουν, θα μας ειρωνευτούν. Με το στερούμενο πληθυντικού ουδέτερο λόγιο ουσιαστικό όνειδος, εκφράζουμε την περιφρόνηση για ό,τι ντροπιάζει έναν άνθρωπο η μια ομαδα ανθρώπων, δημόσια και σε μεγάλο βαθμό. Όνειδος είναι ό,τι προκαλεί ντροπή. Η ντροπή είναι κάτι διαφορετικό από τις ενοχές. Οι ενοχές προϋποθέτουν κάποιο άλλο πρόσωπο. Ο πενθών για παράδειγμα το γονέα του πιστεύει ότι δεν φέρθηκε καλά στον νεκρό όσο ζούσε. Οι ενοχές αναφέρονται στη συμπεριφορά μας απέναντι σε κάποιον άλλον.

Όποιος αισθάνεται ένοχος ζητά μία τιμωρία.

 Ο ντροπιασμένος δεν ζητά την Τιμωρία, ζητά την εξαφάνιση. Η ντροπή συνιστά ισχυρό και άγριο συναίσθημα πού δεν ανακουφίζεται. Ο μελαγχολικός υποφέρει πάνω απ όλα από ντροπή. Υπάρχουν κοινωνίες, όπως η ιαπωνική, στις οποίες η ντροπή παίζει ισχυρό ρόλο στις σχέσεις των ανθρώπων. Το ίδιο συνέβαινε στις αρχαίες ελληνικές κοινωνίες. «Αιδώς Αργείοι». Ο γνώστες της Ιλιάδος θυμούνται την αυτοκτονία του Αίαντα πάνω στο σπαθί του που μας κάνει να σκεφτόμαστε, με κάθε επιφύλαξη, το χαρα-κίρι των Γιαπωνέζων. Ο Αίαντας ενώ είχε βγει περιπολία με τον Οδυσσέα εξέλαβε τα βόδια για Τρώες και τα αποδεκάτισε. Την άλλη μέρα πού αντελήφθη το σφάλμα του δεν άντεξε την ντροπή και προτίμησε να δώσει τέλος στη ζωή του.


Σήμερα η αντίδρασή του φαντάζει υπερβολική ως ακατανόητη. Πιθανόν να έχουμε εξελιχθεί ως κοινωνία και να μην νιώθουμε πια ντροπές σαν μικρά παιδιά. Είναι πια ντροπή να αισθάνεται κανείς ντροπή. Έχουμε γίνει κάπως ξεδιάντροποι


Μας αρκούν κάποιες μικροενοχές με τις οποίες τα βολεύουμε. Και δεν φτάνουμε στα άκρα.

Από πού και γιατί - Παροιμιώδεις στίχοι της ελληνικής ποίησης

 

"Πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραννισμένος από το φόβο και την ανησυχία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα – και τι θα γινόμασταν, αν η πνοή μας λιγόστευε;" 

Με αυτά τα λόγια ο μεγάλος Γιώργος Σεφέρης περιέγραψε την αναγκαιότητα της ύπαρξης της ποίησης στη ζωή μας. 

Για το πόσο συνυφασμένη με την ποίηση είναι η γλώσσα μας ο έτερος νομπελιίστας ποιητής, ο Οδυσσέας Ελύτης ,επισημανε πως: "Δεν πρέπει να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος εικοσιπέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μην γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα".

Αλλα κι ο Αμερικανός ποιητης Έζρα Πάουντ δίεκρινε την μακραίωνη σχέση της γλώσσας μας με την ποίηση κι υποστήριξε πως: "Αν κάποιος μάθει καλά Ελληνικά, μπορεί να βρει σχεδόν ολόκληρη την ποίηση στον Όμηρο".

Στον καθημερινό μας λόγο η ποίηση έχει προσφέρει εκατονταδες παροιμιώδεις  εκφράσεις με στίχους που είναι γνωστοί ακόμα και σε άτομα που δεν ξέρουν ούτε το ποίημα ούτε τον ποιητή.

Ενδεικτικά  παραθέtω κάποιους απ' αυτούς που συναντώ συχνότερα:


«Όταν ακούς «τάξη», ανθρώπινο κρέας μυρίζει»

Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.

Σαν έτοιμος από καιρό.

Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει.

Βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες·


Τη ρωμιοσύνη μην την κλαις.

Πάντ' ανοιχτά, πάντ' άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου.

“Όποιος πεθαίνει σήμερα, χίλιες φορές πεθαίνει”

«Εκτός από τη μάνα σου κανείς δε σε θυμάται σε τούτο το τρομακτικό ταξίδι του χαμού…».

Θα μείνω πάντα ιδανικός κι ανάξιος εραστής...

Mέριασε, βράχε, να διαβώ.

Ἐγέρασα, μωρὲς παιδιά. Πενήντα χρόνους κλέφτης

Ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ γκρεμιζόταν

Αχός βαρύς ακούγεται, πολλά ντουφέκια πέφτουν.

Χαιρέτα μου τον πλάτανο.

Έχετε γεια, βρυσούλες.

Τετάρτη 1 Φεβρουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Γνώθι σαυτόν

Το γνώθι σαυτόν,  ή Γνῶθι σεαυτόν  από την προστακτική οίδα=γνωρίζω + ἑαυτός (που σημαίνει, "Γνώρισε τον εαυτό σου" είναι ένα από τα Δελφικά Παραγγέλματα που ήταν χαραγμένα στην είσοδο του Ναού του Απόλλωνος στους Δελφούς. Ο γεωγράφος και περιηγητής Παυσανίας που έζησε τον 2ο π.Χ. αιώνα, στο  έργο του "Ελλάδος Περιήγησις" επιβεβαιώνει την ύπαρξή του. Για την προέλευση του "γνῶθι σαυτόν" οι απόψεις διίστανται. Ο Αριστοτέλης, στο διάλογο (Περί φιλοσοφίας), ερεύνησε την χρονολογία του Γνῶθι σεαυτόν σε σχέση με την ιστορία του Ναού των Δελφών, και κατέληξε ότι δεν άνηκε στον Χίλωνα όπως πίστευαν μέχρι τότε και σε κανέναν από τους επτά σοφούς κι ότι ήταν παλαιότερο. Οι σύγχρονοι συγγραφείς θεωρούν  ότι τα δελφικά παραγγέλματα ήταν πιθανότατα δημοφιλείς παροιμίες, που αργότερα αποδόθηκαν σε συγκεκριμένους σοφούς. Για τον Σωκράτη η αυτογνωσία είναι λέξη κλειδί του ανθρωπισμού διότι αναθέτει στον άνθρωπο το καθήκον να γνωρίζει το δικό του μέτρο χωρίς να προσπαθεί να ανταγωνιστεί τους θεούς. Πριν τον Σωκράτη και την ανέγερσης του Ναού του Απόλλωνος στους Δελφούς, ο Ηράκλειτος της Εφέσου είχε εκφράσει επίσης την ιδέα της αυτογνωσίας, λεγοντας "Εδιζησάμην εμεωυτόν". Το «Εδιζησάμην» είναι πρώτο πρόσωπο  ενικού στον  αόριστο του ρήματος δίζημαι στην ιωνική διάλεκτο.
Στην αττική διάλεκτο το αντίστοιχο ρήμα είναι το ζητώ.
Το «Εμεωυτόν» εμεωυτός είναι  αυτοπαθής αντωνυμία στην ιωνική διάλεκτο.
Η αντίστοιχη λέξη  στην αττική διάλεκτο, είναι: εμαυτός .Δηλαδή η πλήρης μετάφραση της φράσης του Ηρακλείτου είναι:
 Αναζήτησα τον εαυτό μου.
Η έννοια της αυτογνωσίας, η οποία συνδέεται στενά με εκείνη της σοφίας, αποτελεί έναν ανώτερο αλλά άπιαστο
 προς επίτευξη στόχο, διότι δεν θα μπορούσαμε ποτέ να φτάσουμε στο σημείο να γνωρίζουμε τα πάντα για τον εαυτό μας – όχι γιατί δεν είμαστε ικανοί, αλλά γιατί η ρευστότητα του εαυτού μας δε θα το επέτρεπε.
Ο δρόμος προς την αυτογνωσία, μας απομακρύνει από την αυταπάτη να θεωρούμε ότι κάποιος άλλος ευθύνεται για αυτό που μας συμβαίνει.
Γνωρίζοντας καλύτερα τις διάφορες πτυχές του εαυτού μπορούμε να κατανοήσουμε βαθύτερα το νόημα που εμπεριέχει η κάθε εμπειρία μας.

Πέμπτη 19 Ιανουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Δήλιον Πρόβλημα

 Τρία είναι τα πλέον διάσημα μαθηματικά γεωμετρικά προβλήματα της αρχαιότητας, για τα οποία είχε αναπτυχθεί ιδιαίτερος προβληματισμός:

 Ο τετραγωνισμός του κύκλου, η τριχοτόμηση της οξείας γωνίας και ο διπλασιασμός του όγκου του κύβου, το αποκαλούμενο Δήλιον πρόβλημα.  

Η φράση Δήλιον πρόβλημα χρησιμοποιείται για να χαρακτηριστεί κάθε δυσεπίλυτο πρόβλημα που παραμένει για πολύ καιρό άλυτο.

Λέμε για παράδειγμα: «Η ανεύρεση εργασίας , είναι για του περισσότερους νέους Δήλιον πρόβλημα

 Το 430 π.Χ. ξέσπασε λοιμός στο νησί της Δήλου. Οι κάτοικοί του απέστειλαν πρέσβεις στο μαντείο των Δελφών, για να ζητήσουν χρησμό, από τον Απόλλωνα.

Η Πυθία τους απάντησε ότι πρέπει να διπλασιάσουν σε όγκο τον ναό του Απόλλωνα που είχε σχήμα κύβου διατηρώντας παράλληλα το κυβικό σχήμα. Οι Δήλιοι αρχικά πίστεψαν ότι το πρόβλημα ήταν απλό και λυνόταν με διπλασιασμό των πλευρών. Όταν ανακάλυψαν ότι αυτό δεν διπλασιάζει τον όγκο αλλά τον οχταπλασιάζει έστειλαν πρέσβεις στην Ακαδημία του Πλάτωνος και ζήτησαν λύση του προβλήματος. Από τότε πολλοί προσπάθησαν  όπως ο Αρχύτας ο Ταραντίνος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος, ο Μέναιχμος, ο Νικομήδης, ο Απολλώνιος, ο Διοκλής, ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς, ο Πάππος ο Αλεξανδρεύς, ο Καρτέσιος και άλλοι. Όλοι όμως έδιναν λύση που χρησιμοποιούσε και άλλες μεθόδους πλην της κλασικής, που επιτρέπει για τη λύση του μόνο κανόνα και διαβήτη. Λέγεται πως στην αναζήτηση της λύσης του προβλήματος και  της ερμηνείας του χρησμού, κάποτε βρέθηκαν στην Αθήνα και κάποιος γέροντας τους είπε:   Καλοί μου Δήλιοι, είναι  δυνατόν να σας μαστίζει τόση ανοησία, ώστε να μη καταλαβαίνετε  ότι ο θεός σας έθεσε αυτό το πρόβλημα επειδή παραμελήσατε τα μαθηματικά!

 Από τη αρχαία Δήλο και τους  άριστους και μεγάλης αντοχής στην κολύμβηση κατοίκους του νησιού, προέρχεται και η φράση Δήλιος κολυμβητής, που λέγεται για να χαρακτηρίσει τον δεινό κολυμβητή.

Κατά την αρχαία εποχή, οι Δήλιοι φημίζονταν για την επιδεξιότητά τους  στην κολύμβηση. Η έκφραση έμεινε παροιμιώδης από την απάντηση που έδωσε ο Σωκράτης στον Ευριπίδη, όταν εκείνος ζήτησε τη γνώμη του για το σύγγραμμα του Ηράκλειτου «Φυσικά». Ο Σωκράτης, θέλοντας να καθορίσει πόσο βαθύ και απροσπέλαστο από τους πολλούς ήταν το περιεχόμενο του συγκεκριμένου συγγράμματος, είπε το περίφημο «δείται Δηλίου κολυμβητού δια το μη αποπνιγείναι εν αυτώ». Απαιτείται να είσαι Δήλιος κολυμβητής για να μην πνιγείς μέσα σ αυτό.

Από πού και γιατί - πάντα ρει

Tα πάντα ρει:

Αυτή είναι μια από τις αποφθεγματικές που αποδίδεται  στον Ηράκλειτο, τον Εφέσιο, και σημαίνει ότι όλα στη ζωή υπόκεινται σε συνεχή μεταβολή, ότι το μόνο διαρκές στο σύμπαν είναι η προσωρινότητα. Δεν γνωρίζουμε αν ο Ηράκλειτος χρησιμοποίησε ποτέ την πασίγνωστη έκφραση  πάντα ῥεῖ. Την πληροφορία αυτή μας την δίνει ο Πλάτων στον Κρατύλο: « λέγει που Ἡράκλειτος ὅτι “πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει,” καὶ ποταμοῦ ῥοῇ ἀπεικάζων τὰ ὄντα λέγει ὡς “δὶς ἐς τὸν αὐτὸν ποταμὸν οὐκ ἂν ἐμβαίης. Λέει κάπου ο Ηράκλειτος ότι πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει, και παρομοιάζοντας τα υπάρχοντα πράγματα με τη ροή ενός ποταμού λέει ότι δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι δυο φορές» (Κρατύλος 402a).

Ο κόσμος για τον Ηράκλειτο δεν είναι αποτέλεσμα δημιουργίας ή γένεσης, αλλά προϋπάρχει και περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά, η οποία εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί, χωρίς ποτέ να σβήνει εντελώς.

Το αείζωον πυρ περιγράφει κυκλική τροχιά, κατά την οποία μεταλλάσσεται σε θάλασσα, κατόπιν σε γη, για να ακολουθήσει η αντίστροφη διαδικασία μεταλλαγής της γης σε θάλασσα και της θάλασσας σε φωτιά. Το πυρ του Ηράκλειτου είναι μια κοσμολογική σταθερά που αέναα κινείται και μεταμορφώνεται. Η διαρκής κίνηση και μεταβολή αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, το οποίο εξέφρασε ο φιλόσοφος με την εικόνα ενός ποταμού που παραμένει ίδιος, ενώ το νερό που κυλάει μέσα του αλλάζει διαρκώς. Αντίθετα με τους οπαδούς του, τους αποκαλούμενους Ηρακλείτειους, ο φιλόσοφος μάλλον δεν πίστευε σε μια καθολική ροή και μεταβολή, αλλά επέμενε στη σύνδεση αυτής της μεταβολής με σταθερές παραμέτρους.

To αντικείμενο της φιλοσοφίας του δεν είναι η υλική αρχή αυτού του κόσμου αλλά ο εσωτερικός ρυθμός, ο Λόγος για τον οποίο κινείται και ρυθμίζεται. Μέσα στον Λόγο, ο Ηράκλειτος, δίνει ένα μόνο υλικό στοιχείο, το Πυρ. Η ύπαρξη του Πυρός δημιουργεί μαζί με τον Λόγο ένα κόσμο άπειρο, άναρχο, αυτορυθμιζόμενο που μετατρέπεται σε ποικίλες μορφές. Ο κόσμος αυτός είναι η αρμονία των αντιθέσεων. Οι αντιθέσεις δημιουργούν την ενότητα των πάντων με την σύνθεση τους. Το καλό και το κακό είναι οι αντίθετες όψεις του ίδιου πράγματος.

Στη φράση «πάντα ρει», συνοψίζεται όλη η κοσμογονική θεωρία του Ηρακλείτου ο οποίος κατά τα τέλη του 6ου π. Χ. αιώνα πέτυχε να κατανοήσει και να περιγράψει τη συμπαντική αλήθεια. 

Από πού και γιατί - βωμολόχος

 

ΒΩΜΟΛΟΧΟΣ

Τον καθυβρίζοντα τα ιερά και τα όσια και γενικότερα τον αισχρολόγο τον αποκαλούμαι βωμολόχο.

Για να δούμε όμως πως προέκυψε αυτή η λέξη.

Στην αρχαιότητα, όταν γίνονταν θυσίες στους Θεούς, οι φτωχοί συγκεντρώνονταν γύρω από τους βωμούς για να πάρουν μετά το τέλος των θυσιών,τα κομμάτια από το κρέας, που έμεναν από τα σφαχτά. Ήταν όμως τόσοι πολλοί, ώστε οι ιερείς δεν ήξεραν σε ποιον να πρωτοδώσουν. Ωστόσο, αυτοί που δεν προλάβαιναν να πάρουν μερίδιο, άρχιζαν να βρίζουν και να φωνάζουν εναντίον όσων πήραν..!

Ένας τέτοιος υβριστής ήταν ο Αθηναίος Δανάκης, που οι καταπληκτικές και πρωτότυπες βρισιές του παραλίγο να σκιάσουν και τη ρητορική δόξα του Δημοσθένους! Οι Αθηναίοι τον συμπαθούσαν τον Δανάκη και τον θεωρούσαν δάσκαλο στο είδος του!

Από τους αισχρολόγους αυτούς επήλθε και η λέξη ''βωμολόχος'', που τη λέμε και σήμερα για όλους όσοι βρίζουν. Ετυμολογείται δε, από το ''βωμός'' και το ''ελλοχεύω'', που σημαίνει παραμονεύω, στέκομαι κοντά στον βωμό... Και αυτή την λέξη, το ελλοχεύω, την χρησιμοποιούμε σήμερα, με τη σημασία του παραμονεύω (για κάτι κακό), είμαι κρυμμένος/ανενεργός αλλά αναμένεται να εκδηλωθώ ή να παρουσιαστώ, προκαλώντας τις αρνητικές επιπτώσεις που συνεπάγεται η εμφάνισή μου. Το ελλοχεύω ετυμολογείται από την πρόθεση και το αρχαίο ρήμα λοχώ. Συνηθισμένη κλισέ έκφραση που χρησιμοποιούμαι διαπράττοντας λάθος είναι η ελληνικούρα: «ελλοχεύει κινδύνους» Θα προτιμούσα σίγουρα το «εγκυμονεί κινδύνους» που ενώ είναι και αυτή φθαρμένη και κλισέ, είναι τουλάχιστον σωστή.

Τετάρτη 18 Ιανουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Παρά μία τεσσαράκοντα

  Η φράση  "έφαγε παρά μία τεσσαράκοντα" που λέμε για κάποιον που ξυλοκοπήθηκε άγρια, έλκει την καταγωγή της από την ιουδαϊκή παράδοση, σύμφωνα με την οποία στους τιμωρούμενους με μαστίγωμα  έπρεπε τα κτυπήματα να είναι λιγότερα από 40. Επειδή στις τιμωρίες χρησιμοποιείτο συνήθως το φραγγέλιο με 3 απολήξεις, δίνονταν 13 μαστιγώσεις, οπότε συνολικά 13 × 3 = 39 χτυπήματα. Στην Βίβλο το νούμερο 40 αναφέρεται 146 φορές και γενικότερα συμβολίζει μία περίοδο δοκιμασίας, πειρασμών ή αποχής.  40 μέρες κράτησε ο κατακλυσμός 40 μερόνυχτα  απομονώθηκε ο Μωυσής στο όρος Σινά,  και τόσες ήταν οι μέρες που νήστεψε ο Ιησούς στην έρημο της Ιουδαίας παλεύοντας με τον πειρασμό. Στην Ελληνική παράδοση ο Πυθαγόρας, που νήστεψε και διαλογιζόταν 40 μέρες πριν τις εξετάσεις του στο περίφημο Σχολείο της Αλεξάνδρειας,  διαπίστωσε τέτοια αύξηση στη διαύγεια και τη σωματική δύναμη που αργότερα σύστησε αυτή την ασκητική δοκιμασία στους μαθητές του. Λίγους αιώνες αργότερα, οι μεγάλες θρησκείες επέβαλαν και ετήσιες νηστείες, όπως η Σαρακοστή για τους Χριστιανούς.  Στη λαϊκή μας παράδοση η λεχώνα πρέπει να μείνει στο σπίτι της για 40 ημέρες μετά τον τοκετό αλλά και το πένθος βρίσκει οριακό χρόνο ανακούφισης στο πρώτο μνημόσυνο που γίνεται έπειτα από 40 μέρες. Το νούμερο δείχνει να έχει ιδιαίτερη μυστικιστική σημασία που επαναλαμβάνεται σε πλήθος παραδόσεων, όλους τους λαούς. Η φώτιση του Βούδα  επιτεύχθηκε μια πανσέληνο του Μαΐου μετά από 40 ημέρες διαλογισμού και νηστείας κάτω από ένα δέντρο.40 χρονών ήταν ο Μωάμεθ όταν έλαβε την πρώτη αποκάλυψη από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ.

Ο αριθμός40 παρουσιάζεται με πολλούς τρόπους στην ανθρώπινη ζωή. Μία φυσιολογική εγκυμοσύνη διαρκεί περίπου 40 εβδομάδες από τον τελευταίο γυναικείο κύκλο και 40 ακριβώς μέρες θέλει το έμβρυο από την έναρξη της εγκυμοσύνης για να σχηματιστεί. Η λέξη καραντίνα προέρχεται από την ενετική παραλλαγή της ιταλικής φράσης quaranta giorni (σαράντα μέρες). Οι σαράντα μέρες ήταν η υποχρεωτική περίοδος απομόνωσης των πλοίων και του πληρώματος, κατά την επιδημία της Μαύρης πανώλης. Κλείνοντας θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στους 40 κλέφτες του Αλή Μπαμπά, στα 40 παλικάρια από τη Λειβαδιά, στον 40 χρόνια φούρναρη, στα 40 κύματα που πέρασε ο ταλαίπωρος,
αλλά και στις σαραντάρες που είναι ίσον με δύο εικοσάρες, και γι’ αυτό έχουν διπλές τις χάρες.


Σάββατο 14 Ιανουαρίου 2023

Από πού και γιατί - Της Πόπης

  Η φράση " έγινε της Πόπης" που την ακούμε σχεδόν καθημερινά, έχει συνήθως αρνητική χροιά καθώς τις περισσότερες φορές χρησιμοποιείται μεταφορικά για να περιγράψει την αποδιοργάνωση, την αταξία, το χάος, τον χαμό, τον πανικό που επικράτησε σε μια κατάσταση. Σπανιότερα κι ανάλογα με τα συμφραζόμενα χρησιμοποιείται για να περιγράψει απλώς το συνωστισμό ή και την κοσμοσυρροή. Η εντύπωση πως η φράση προέρχεται από την ιστορία κάποιας γυναίκας αμφιβόλου ηθικής, ή κάποιας σεξεργάτριας, είναι λαθεμένη κι οφείλεται στη συνώνυμη αθυρόστομη ατάκα που χρησιμοποιείται σε παρόμοιες περιπτώσεις. Η «Πόπη» περί ης ο λόγος δεν ήταν άνθρωπος, αλλά καράβι, ένα μετασκευασμένο επιβατικό ατμόπλοιο που το 1920, ενώ ήδη μετρούσε 40 χρόνια ζωής, έγινε κτήμα της «Ηπειρωτικής Ατμοπλοΐας». Ξεκίνησε ως ιδιωτική θαλαμηγός αναψυχής αλλάζοντας αδιάκοπα ιδιοκτήτες μετετράπη  τελικά σε πλοίο ακτοπλοΐας. Με άλλα λόγια, ένα παλιό, εντελώς ακατάλληλο σκαρί για τα δρομολόγια που πραγματοποιούσε.

Το βράδυ της 27ης Νοεμβρίου 1934 το πλοίο «Πόπη», στο οποίο επέβαιναν 140 άτομα και ήταν φορτωμένο με εμπορεύματα (μεταξύ των οποίων κάποια ακριβά τυριά), προσάραξε κοντά στη Βουλιαγμένη ενώ εκτελούσε το δρομολόγιο Πειραιάς – Σύρο – Πάρο – Νάουσα Πάρου – Νάξο – Φολέγανδρο – Σίκινο – Οία – Ίο – Θήρα – Ανάφη – Αμοργό – Αιγιάλη – Σχοινούσα – Ηρακλειά – Κουφονήσια, και επιστροφή μέσω Νάξου, Πάρου, Σύρου, και θα κατέπλεε στον Πειραιά από όπου και είχε αναχωρήσει. Το πλοίο πήρε επικίνδυνη κλίση, αλλά δεν βούλιαξε κι ενώ η στεριά είναι λίγα μέτρα μακριά, επικρατεί πανικός καθώς ο καπετάνιος δίνει προτεραιότητα στο να μεταφερθούν τα τυριά και το πλήρωμα αφήνει τους επιβάτες στην τύχη τους. Το πλοίο τελικά δεν βυθίστηκε όμως 11 επιβάτες πνίγηκαν μέσα στην ταραχή τους και τον πανικό που επικρατούσε και η φράση «έγινε της Πόπης» καθιερώθηκε και συνοδεύει κάθε χαοτική κατάσταση χαμού. 

  Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση ακόμη και μεταξύ των μορφωμένων, ο Χάξλεϋ και ο Όργουελ δεν προφήτευσαν το ίδιο πράγμα. Ο Όργουελ προει...