Από πού και γιατί - Βόμβα

 Δυστυχώς τον τελευταίο καιρό ακούμε καθημερινά, όλο και πιο συχνά από τις ειδήσεις για βομβαρδισμούς, καταστροφές και θύματα μεταξύ των οποίων, άμαχοι και παιδιά. Από το 1914 που ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πρώτος βιομηχανοποιημένος μαζικός πόλεμος, δόθηκε το έναυσμα για τον πιο φονικό αιώνα στην Παγκόσμια Ιστορία. 

Έκτοτε μέχρι σήμερα δεν έχουν υπάρξει παρά μόνο μικρά διαλείμματα, χωρίς βομβαρδισμούς. Η Σμύρνη Το Περλ Χάμπορ, η Δρέσδη, η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, η Κορέα, το Βιετνάμ, το Αφγανιστάν, η πάλαι ποτέ Γιουγκοσλαβία, το Ιράκ η Δαμασκός, η Παλαιστίνη, η Λιβύη έχουν κατά καιρούς μετατραπεί σε πεδία βολής θανατηφόρων βομβών με τις γνωστές τραγικές συνέπειες. Στις μέρες μας εκτός από την Ουκρανία, βόμβες πέφτουν και στην Υεμένη και στη Συρία και στην Παλαιστίνη και μέχρι την εσπευσμένη αποχώρησή τους  από το Αφγανιστάν, τον Αύγουστο του 21, οι Αμερικανοί πρόλαβαν να ρίξουν δεκάδες χιλιάδες βόμβες. 

Λεξιλογώντας
τώρα, η βόμβα είναι λόγια υπερδιόρθωση της ιταλικής λέξης μπόμπα που προέρχεται από την λατινική λέξη bombous, της οποίας η ρίζα είναι η ελληνική ηχομιμητική λέξη βόμβος.  Η βόμβα λοιπόν,  είναι ένα ακόμα αντιδάνειο.  Δώσαμε στους Λατίνους τον βόμβο, και πήραμε πίσω βόμβες και βομβαρδισμούς. Στην σύγχρονη εποχή, ο ήχος των βομβαρδισμών δεν έχει καμία απολύτως σχέση με το βουητό που παράγουν τα έντομα. Αν και αυτό που προηγείται των εναέριων βομβαρδισμών από τις υπερπτήσεις των βομβαρδιστικών πριν να καταλήξει στον ολέθριο, καταστροφικό και θανατηφόρο πάταγο της έκρηξης είναι ένας μακάβριος βόμβος. Μεταφορικά τέλος, να επισημάνουμε πως δεν βομβαρδιζόμαστε μονο από βόμβες, αλλά και από την τηλεόραση με διαφημίσεις και από όλα τα μέσα ενημέρωσης με τεράστιες ποσότητες πληροφοριών, που λόγω του ογκου και της ταχύτητας με την οποία μεταδίδονται αδυνατούμε τις περισσότερες φορές να διακρίνουμε κατά πόσο είναι αληθείς και να ελέγξουμε την ακρίβειά τους.

Από πού και γιατί - Ύβρις

 Για να περιγράψουμε την κακοβουλία, την αυθάδεια από αίσθηση δύναμης, την προσβλητική ενέργεια, την παραβίαση, την βεβήλωση, την καταπάτηση η πιο δόκιμη λέξη είναι η "Ύβρις". Διαχρονικό δάνειο από την Αρχαία Ελληνική η "Ύβρις" επιβιώνει στο λεξιλόγιο μας ως λόγιος τύπος της βρισιάς αλλά και με την αρχική της σημασία αρκετές φορές χρησιμοποιείται και στην εποχή μας, σε πιο προσεγμένο επίπεδο λόγου, με την αρχαιοελληνική σημασία της για να χαρακτηρίσει ανάλογες αλαζονικές συμπεριφορές συνανθρώπων μας, δηλαδή της αλαζονείας, της περιφρόνησης του μέτρου. Για την ετυμολογία της λέξης οι περισσότεροι γλωσσολόγοι συμφωνούν πως ή Ύβρις συντίθεται  από το επίθετο βριαρός / βαρύς /ισχυρός, εύρωστος, ρωμαλέος και την πρόθεση  υπέρ. Υπάρχει και η άποψη πως το πρώτο συνθετικό είναι η λέξη υς με ύψιλον, το αγριογούρουνο.

Η αντίληψη σχετικά με την ύβρη και τις συνέπειές της παρουσιάζεται στην αρχαιότερή της μορφή, με το σχήμα ὓβρις→ἂτη→νέμεσις→τίσις οι αρχαίοι πίστευαν πως η «ὕβρις»  προκαλούσε την επέμβαση των θεών, και κυρίως του Δία, που έστελνε στον υβριστή την «ἄτην» δηλαδή το θόλωμα, την τύφλωση του νου. Αυτή με τη σειρά της οδηγούσε τον υβριστή σε νέες ύβρεις, ώσπου να διαπράξει μια πολύ μεγάλη α-νοησία,να υποπέσει σε ένα πολύ σοβαρό σφάλμα, το οποίο προκαλούσε την «νέμεσιν» την οργή και εκδίκηση δηλαδή των θεών, που επέφερε την «τίσιν», δηλ. την τιμωρία και τη συντριβή/καταστροφή του.

Ο Ντέιβιντ Όουεν γιατρός Νευρολόγος και  πολιτικός, που είχε διατελέσει υπουργός εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, στο βιβλίο του με τίτλο “Ασθενείς ηγέτες στην εξουσία. Πόσο οι αρρώστιες επηρέασαν τους πολιτικούς τα τελευταία 100 χρόνια”, καταγράφει μαζί με άλλες νοσηρότητες, μια διαταραχή της συμπεριφοράς ορισμένων πολιτικών , που περιγράφεται ως το “σύνδρομο της ύβρεως”. Το σύνδρομο αυτό αποκτά μεγάλη σημασία, αφού οι ηγέτες οι οποίοι πάσχουν από αυτό ,επηρεάζουν τις τύχες των λαών τους, αλλά και άλλων λαών , πολλές φορές καθοριστικά.  Σύμφωνα με τον Όουεν, ο ηγέτης που έχει το σύνδρομο της ύβρεως:

-Θεωρεί τους πολίτες απλώς ένα πεδίο πού ασκεί την εξουσία του.

.- Επιλέγει ενέργειες και δράσεις που ευνοούν την εικόνα του αυτή στον Λαό.

-Ταυτίζει τον εαυτό του με το κράτος ή ακόμα και με το έθνος!

-Στις δημόσιες ομιλίες του μιλάει σαν μεσσίας, εκθειάζοντας τις ενέργειές του .

-Αγνοεί τις υποδείξεις και τις παρατηρήσεις του περιβάλλοντός του, αφού πιστεύει ότι έχει το αλάθητο και το προνόμιο να γνωρίζει μόνο αυτός την αλήθεια.

- Έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση. Και τελικά χάνει την επαφή με την πραγματικότητα.

Απορία

 

Από πού και γιατί* - Νερό

 Νερό

«Μὴν ἀμελήσετε.

Πάρτε μαζί σας νερό.

Τὸ μέλλον μας θὰ ἔχει πολλή ξηρασία...» 

μας προειδοποιούσε ο ποιητής Μιχάλης Κατσαρός πριν από σαράντα χρόνια…

Το νερό είναι η περισσότερο διαδεδομένη χημική ένωση στην επιφάνεια της Γης, καλύπτοντας το 70,9% του πλανήτη. απαντάται και στις τρεις κοινές καταστάσεις της ύλης : στερεή ως πάγος και χιόνι, υγρή (νερό πηγών, ποταμών, θαλασσών) και αέρια (υδρατμοί στην ατμόσφαιρα), ενώ συνήθως με μορφή πάγου υπάρχει και σε άλλους πλανήτες (και δορυφόρους) του ηλιακού συστήματος. Είναι απαραίτητο σε όλες τις γνωστές μορφές ζωής στον πλανήτη μας. Οι άνθρωποι και τα ζώα έχουν στο σώμα τους 55-78% νερό (κατά βάρος), ενώ φθάνει μέχρι και το 90% εκείνου των κυττάρων.

To δημώδες όνομα νερό είναι ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο αρχαίου επιθέτου και προέρχεται από τη βυζαντινή φράση νεαρόν ύδωρ το οποίο σήμαινε φρέσκο τρεχούμενο ύδωρ , η οποία με τη σειρά της προέρχεται από την αρχαία ελληνική φράση νήρον ύδωρ για το νερό. Από την επίσημη ονομασία ύδωρ έχουν προκύψει όλοι οι σχετικοί επιστημονικοί όροι, μεταξύ των οποίων και χημικοί, που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, όπως ένυδρο άλας, υδρογόνο (αυτό που γεννάει νερό), ενυδάτωση, αφυδάτωση και υδρόλυση, υδάτινος, υδατοκαλλιέργεια, υδατογραφία, υδατοκομία, υδατοσφαίριση, υδρατμός, υδραυλική.

Πάρα πολλές είναι και οι ιδιωματικές και παροιμιακές φράσεις στις οποίες πρωταγωνιστεί το νερό, θα αναφέρω μερικές από τις πιο συχνά χρησιμοποιούμενες , παραλείποντας αρκετές μιας κι χρόνος μας είναι περιορισμένος και

σηκώνει πολύ νερό η κουβέντα.

Ρίχνω νερό στο κρασί μου λέμε όταν συμβιβαζόμαστε.

δεν δίνει του αγγέλου του νερό κι από την πέτρα βγάζει νερό, ο φιλάργυρος,

είναι του γλυκού νερού, αυτός που έχει την ιδιότητα, η τον τίτλο αλλά δεν έχει τα βιώματα και προσόντα να την υποστηρίξει, πιο χαρακτηριστική ολόκληρη η φράση: Καπετάνιος του γλυκού νερού.

Πήγε στη βρύση και νερό δεν ήπιε, αυτός που την τελευταία στιγμή απέτυχε να ολοκληρώσει το έργο του, το έμαθε νεράκι, ο μελετηρός, πίνω νερό στ’ όνομα αυτού που πραγματικά εκτιμώ, μοιάζουν σαν δύο σταγόνες νερό, τα δίδυμα. σαν τα κρύα τα νερά, η νεαρά της διπλανής πόρτας. ήπιε το αμίλητο νερό, αυτός που αρνείται να δώσει οποιαδήποτε πληροφορία, έβαλε το νερό στ' αυλάκι, αυτός που επιδέξια χειρίστηκε μια κατάσταση. Ενώ αντίθετα έκανε μια τρύπα στο νερό ,αυτός που παρά τις προσπάθειές του, δεν κατάφερε τίποτα. Τέλος γιατί κι ο χρόνος μας πιέζει, τάραξε τα λιμνάζοντα ύδατα, ο καινοτόμος, ο επαναστάτης, ο νεωτεριστής.

*Από πού και γιατί - Η Προμηθεϊκή θέση

 Στο στόμα του Προμηθέα θέτει ο Αισχύλος τα εξής:

«…μή τοι χλιδῇ δοκεῖτε μηδ᾽ αὐθαδίᾳ

σιγᾶν με· συννοίᾳ δὲ δάπτομαι κέαρ,

ὁρῶν ἐμαυτὸν ὧδε προυσελούμενον.

καίτοι θεοῖσι τοῖς νέοις τούτοις γέρα

τίς ἄλλος ἢ ᾽γὼ παντελῶς διώρισεν; 
ἀλλ᾽ αὐτὰ σιγῶ· καὶ γὰρ εἰδυίαισιν ἂν 
ὑμῖν λέγοιμι· τἀν βροτοῖς δὲ πήματα 
ἀκούσαθ᾽, ὥς σφας νηπίους ὄντας τὸ πρὶν 
ἔννους ἔθηκα καὶ φρενῶν ἐπηβόλους...» (436 – 444)

Μην το θαρρείτε ξιπασιά μου ή περηφάνια 

που δε μιλώ· μες στη βουβή τη συλλογή μου

σπαράζομαι να βλέπω αυτή μου την κατάντια. 

Κι όμως, στο βάθος, σε ποιον άλλο παρά εμένα

χρωστούνε οι νέοι αυτοί θεοί τις τιμές που 'χουν;

Μ' αυτά τ' αφήνω, κι είναι περιττό να κάνω 

λόγο, γιατί τα ξέρετε· τώρα τα πάθη 

των ανθρώπων ν' ακούσετε, πώς, ενώ πρώτα 

σαν τα μωρά ήταν, νου τους έβαλα και φρένες· …

μετάφραση: Ι. Γρυπάρη

Η άρνηση του Προμηθέα να υποταχθεί, τον οδηγεί στην δημιουργία.

Το δίδαγμα της Αισχύλειας τραγωδίας είναι ότι ο άνθρωπος αμφισβητεί την ουσία της εξουσίας των υπέρτερων δυνάμεων και εξεγείρεται για να προσφέρει.

Η Προμηθεϊκή θέση αποτελεί κατάφαση του κόσμου και μάχη για τη βελτίωσή του. Τα ίδια συναισθήματα οδηγούν και τον Ηρακλή στους άθλους του. Και πέρα από το μύθο, στην πραγματικότητα πλέον, τον Πλίνιο τον πρεσβύτερο με τίμημα τη ζωή του, να φτάσει μέχρι τον κρατήρα του Βεζουβίου, για να παρατηρήσει το φαινόμενο από κοντά και να διασώσει φίλους του, οδηγώντας τους από την ακτή του κόλπου της Νεαπόλεως που είχαν εγκλωβιστεί, στις Σταβίες.

Από την άλλη μεριά, πέρα από τις φιλοσοφικές μυθικές και ηρωικές προσεγγίσεις, έχουμε το άγχος της καθημερινότητας για τη σωτηρία(;) της ολοένα υποβαθμιζόμενης ζωούλας μας.  Αλλά το άγχος, η απογοήτευση και η παραίτηση, δεν είναι στάση ζωής, είναι άρνηση. Δεν είναι φιλοσοφικό δόγμα, ούτε τρόπος και νοοτροπία. Οδηγεί  στον εγωκεντρισμό που «γλιστράει» στον αυτοοικτιρμό.

Αυτός που δεν βλέπει στην πρόκληση της μοίρας, το κάλεσμα του αγώνα, μένει στάσιμος και προσκολλημένος στο φόβο που παραλύει, παραμυθιάζεται πως τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει, γιατί απλώς αρνείται την πραγματικότητα που πάντα ρεί . Κι αν σε κάποιο διανοητικό επίπεδο κατανοεί την υπέρτατη κι αξεπέραστη αλήθεια της προσωρινότητας, βιωματικά εμμένει στην ψευδαίσθηση που του προσφέρουν τα παραθυρόσκυλα της κυβερνητικής προπαγάνδας, που συνεχώς παπαγαλίζουν τη νεοφασιστοφιλελέ καραμέλα: πως «τα μέτρα είναι μονόδρομος» και πως «θα ‘ρθουν καλύτερες μέρες» που όλοι θα απολαύσουμε αποχαυνωμένοι και καθηλωμένοι στον αναπηρικό μας καναπέ. Η ελευθερία ως έννοια είναι τόσο πλατειά που σου δίνει το δικαίωμα να απεμπολήσεις ακόμα και την ελευθερία σου.  Ποτέ όμως δεν μπορείς να απεμπολήσεις την ευθύνη της επιλογής σου.

Ο καιρός δεν είναι με το μέρος κανενός και «κανείς άνεμος δεν είναι ούριος αν δεν ξέρεις που πηγαίνεις». 

Από πού και γιατί* Μια λέξη και όλα σώζονται. Μια λέξη και όλα χάνονται.

  Η λέξη από το αρχαίο Λέγω είναι η κύρια μονάδα της γλώσσας από άποψη συντακτική, γραμματική και σημασιολογική. ·Ως επιστημονικό αντικείμενο η λέξη δεν είναι εξίσου εύκολα αναγνωρίσιμη και αναλύσιμη. Αποτελεί αντικείμενο μελέτης της μορφολογίας ως προς την εσωτερική δομή της, της λεξικολογίας ως προς τη σημασία της, αλλά και της λεξικογραφίας ως προς τις πρακτικές πλευρές που αφορούν τη σύνταξη λεξικών. Ο όρος λέξη μπορεί να αναφέρεται είτε

σε ομιλούμενη είτε σε γραπτή λέξη, ή μερικές φορές σε κάποιο αφηρημένο νόημα. Οι ομιλούμενες λέξεις κατασκευάζονται από μονάδες που ονομάζονται φωνήματα, ενώ οι γραπτές λέξεις από σύμβολα που ονομάζονται γραφήματα, όπως είναι τα γράμματα του Ελληνικού αλφάβητου. 

Στη γλωσσολογία, η λέξη είναι το μικρότερο στοιχείο με σημασιολογικό ή πραγματολογικό περιεχόμενο (με κυριολεκτική ή πρακτική σημασία) που μπορεί να εκφωνηθεί και να σταθεί μόνο του στο λόγο. Η βαρύτητα της λέξης στη γλώσσα τεκμηριώνεται επιπλέον από το ότι εμφανίζεται νωρίς στην παιδική γλώσσα, πολύ πριν από τις προτάσεις. 

 Ανάγκη μεγάλων γνωμών και διανοιών ίσα και τα ρήματα τίκτειν - 

Για να κατορθώσει κανείς να αποδώσει μεγάλες έννοιες, έχει ανάγκη και από τις ανάλογες λέξεις, υποστήριζε ο Αριστοφάνης. 

 Για το πόσο καθοριστική μπορεί να είναι μία και μόνο λέξη ο Αντρέ Μπρετόν, ο ιδρυτής και θεωρητικός του υπερρεαλισμού έγραψε:  Μια λέξη και όλα σώζονται. Μια λέξη και όλα χάνονται.  

Η πολυβραβευμένη αφροαμερικανίδα ποιήτρια, πεζογράφος, ακτιβίστρια και καθηγήτρια πανεπιστημίου Μάγια Αγγέλου εύστοχα είχε επισημάνει τον καθοριστικό ρόλο της ανθρώπινης φωνής στη νοηματοδότηση των λέξεων.   

Οι λέξεις έλεγε σημαίνουν περισσότερα απ' ό,τι γράφεται σε ένα χαρτί. Χρειάζεται η ανθρώπινη φωνή για να τις εμποτίσει με σκιές βαθύτερου νοήματος. 

 Και ολοκληρώνουμε την μικρή μας περιήγηση στο ξέφωτο του δάσους των λέξεων με μια διαπίστωση του Αμερικανού συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Φίλιπ Ντικ, που σήμερα είναι πιο επίκαιρη από ποτέ: The basic tool for the manipulation of reality is the manipulation of words. If you can control the meaning of words, you can control the people who must use the words. Το βασικό εργαλείο για τον χειρισμό της πραγματικότητας είναι ο χειρισμός των λέξεων. Αν μπορείς να ελέγξεις το νόημα των λέξεων, μπορείς να ελέγξεις τους ανθρώπους που πρέπει να χρησιμοποιούν τις λέξεις. Και κάτι ακόμα... Χίλιες λέξεις αφήνουν λιγότερα ίχνη στη μνήμη από ό,τι μία και μόνο πράξη. 

Εικόνα:  http://prwtokoudouni.weebly.com/

Από πού και γιατί*- Το κουτί της Πανδώρας

 Με το κουτί της Πανδώρας θα ασχοληθούμε σήμερα. Όχι για να το ανοίξουμε, αυτό συνέβη πριν από αιώνες σύμφωνα με τη μυθολογία, αλλά για να το περιεργαστούμε και να το περιγράψουμε και φυσικά να λεξιλογίσουμε.  Στις σύγχρονες γλώσσες η παροιμιώδης φράση που προέκυψε απ' το μύθο, αναφέρεται σε μια φαινομενικά ασήμαντη πράξη που μπορεί να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες.  Όταν λέμε «άνοιξε το κουτί της Πανδώρας» εννοούμε κάποιος εν γνώσει του ή εν αγνοία του ενεργοποίησε μια διαδικασία  αλλεπάλληλων δεινών. Την Πανδώρα και το πιθάρι της - και όχι κουτί,
όπως θα πούμε παρακάτω- μας λέει ο Ησίοδος στο Έργα και ημέρες, την έφτιαξαν οι θεοί  Η Αθηνά της έμαθε να υφαίνει και η Αφροδίτη την έκανε ποθητή, ενώ ο Δίας, έβαλε τον Ερμή να της δώσει ξεδιάντροπο μυαλό και πανούργα φύση και να της διδάξει τα ψέματα. Της δόθηκαν σαν δώρα επίσης τα χαρίσματα της Πειθούς και των Χαρίτων και ο Ερμής της έδωσε και ομιλία. Στο τέλος, λέει ο Ησίοδος, την ονόμασαν Πανδώρα επειδή κάθε θεός της έδωσε κι ένα δώρο. Ο Δίας, για να τιμωρήσει τους ανθρώπους για την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα διέταξε τον Ερμή τη χαρίσει για σύζυγο στον Επιμηθέα, τον αδελφό του Προμηθέα., προσφέροντάς του μαζί κι ένα πιθάρι δώρο ως γάμου. Αυτός δεν αναλογίστηκε τη συμβουλή του αδελφού του «να μη δεχτεί ποτέ δώρο από τον Ολύμπιο Δία και να το στείλει πίσω επειδή μπορεί να αποδεικνυόταν βλαβερό για τους ανθρώπους»... 

ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ’ ἀφελοῦσα ἐσκέδασ’, ἀνθρώποισι δ’ ἐμήσατο κήδεα λυγρά.

και η γυναίκα με τα χέρια της του πιθαριού το μέγα αφαιρώντας πώμα

τα σκόρπισε όλα και ετοίμασε ολέθριες για τους ανθρώπους έγνοιες.

Θα προσπεράσω ασχολίαστα το μισογυνισμό του Ησιόδου, ο Αίσωπος πάντως στη δική του εκδοχή, βάζει τον άνδρα να βγάζει το πώμα. Το σίγουρο είναι πως το θέμα του ανοίγματος του πιθαριού παραπέμπει στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου.Στον Αισχύλο η ελπίδα αντί να είναι κλεισμένη στο πιθάρι της Πανδώρας, αποτελεί στην πραγματικότητα το δώρο του Προμηθέα προς τους ανθρώπους. Στον στίχο 250, όταν ο χορός ρωτά τον Προμηθέα ποιο ήταν το αμάρτημα για το οποίο τιμωρείται, εκείνος απαντά:

«έκανα τους θνητούς να πάψουν να προβλέπουν το θάνατό τους ως μοιραίο»

«και τι φάρμακο βρήκες γι' αυτό;» ρωτά ο χορός

«τους έδωσα τυφλές ελπίδες» απαντά εκείνος

«σπουδαία λύση βρήκες» λέει ο χορός

«τους έδωσα και τη φωτιά» λέει ο Προμηθέας. 

Επίσης σε μια άλλη ανάγνωση, ο μύθος θέτοντας το «κουτί» ως τιμωρία για την κλοπή της φωτιάς μας προϊδεάζει και μας προειδοποιεί για τα δεινά που προκύπτουν από την αλόγιστη χρήση των μέσων της τεχνολογίας. 

Τέλος να πούμε πως η αναφορά στο «κουτί» και όχι στο πιθάρι της Πανδώρας οφείλεται στην επανεισαγωγή της αρχαίας γραμματείας από το εξωτερικό και την καθιέρωση της λέξης «κουτί» σε όλες τις άλλες γλώσσες προτού οι Έλληνες προλάβουν να ασχοληθούν οι ίδιοι με το πρωτότυπο αρχαίο κείμενό τους. Συγκεκριμένα ο Έρασμος μετέφρασε το έργο στα λατινικά και απέδωσε τον πίθο του Ησίοδου ως pyxis, που σημαίνει  κουτί κι έτσι καθιερώθηκε παγκοσμίως και στα καθ' ημάς.

*Καθημερινά στο ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 07:55 και18:55    https://webradio.ert.gr/proto/

Από πού και γιατί* - Ευγένεια.

 

Η ευγένεια όπως προκύπτει από τις λέξεις που τη συνθέτουν, ευ και γένος, είναι ιστορικά συνδεδεμένη με την ανώτερη τάξη. Η σημασία της αρχαίας λέξη ευγενής που  αρχικά δήλωνε τον υψηλής καταγωγής, σταδιακά επεκτάθηκε και τελικά κυριάρχησε με τη σημασία που έχει σήμερα, δηλώνοντας αυτόν «που έχει λεπτούς τρόπους, που φέρεται με αβρότητα».

Η αναγνώριση του  γεγονότος ότι τα λόγια επιδρούν με τρόπο που μπορεί να είναι αρεστός ή δυσάρεστος
γέννησε την ανάγκη για την ευγένεια. Ως ευγένεια γενικότερα ορίζεται η εφαρμογή των κανόνων καλής συμπεριφοράς και της εθιμοτυπίας, σε συγκεκριμένο όμως πολιτιστικό πλαίσιο, καθώς αυτό που θεωρείται ευγενικό σε μας, μπορεί κάποιες φορές να είναι  αγενές ή απλώς εκκεντρικό σε έναν άλλο πολιτισμό. Στη Γερμανική το επίθ. höflich «ευγενικός» προέρχεται ουσιαστικό Hof «αυλή (ηγεμόνα ή ευγενούς)» Η γαλλική λέξη poli «ευγενικός» προέρχεται από το λατινικό polire «γυαλίζω» (> γαλλ. polir «γυαλίζω, ραφινάρω»). Τον 12ο αι. η λ. poli σήμαινε επίσης «κομψός», Στην αγγλική επίσης polite αρχικά σήμαινε  «γυαλισμένος», τον 17ο αιώνα η λέξη poli ορίζει πλέον και τον καλλιεργημένο και μόλις έναν αιώνα αργότερα η λέξη αποκτά τη σημασία που έχει σήμερα.

 Ο πληθυντικός ευγενείας έχει την αφετηρία του στον πληθυντικό της μεγαλοπρεπείας (pluralis majestatis), ο οποίος πρωτοπαρουσιάστηκε στη διάκριση των λατινικών αντωνυμιών tu (εσύ) και vos (εσείς). Κατά τον 4ο μ.Χ. αιώνα αναπτύχθηκε η συνήθεια να απευθύνονται στον Ρωμαίο αυτοκράτορα με τον πληθυντικό vos αντί του ενικού tu. Βαθμηδόν η χρήση τού πληθυντικού έγινε χαρακτηριστικό των ανωτέρων τάξεων, τύπος που οι ευγενείς απηύθυναν ο ένας στον άλλον. Συγχρόνως μεταχειρίζονταν ενικό όταν μιλούσαν σε κατωτέρους τους. Ο πληθυντικός δεν δηλώνει μόνο σεβασμό αλλά και απόσταση σε αντιδιαστολή προς την οικειότητα. Η ευγένεια  δεν είναι γνώρισμα των ανωτέρων μόνο τάξεων, απλώς οι τρόποι των ευγενών ασκούσαν εξ αρχής ισχυρή επίδραση και προκαλούσαν αίσθηση. Στο αρχαίο κινέζικο βιβλίο των αλλαγών το Ι τσινγκ η ευγένεια προσομοιάζεται με τον άνεμο που κύριο χαρακτηριστικό του είναι η διεισδυτικότητα, καθώς ούτε οι κλειστές πόρτες τον εμποδίζουν αφού μπορεί να περνάει κι από τις χαραμάδες. Τέλος όπως επισήμανε ο Γάλλος συγγραφέας Ζεράρ ντε λα Μπριγιέρ, " η ευγένεια μπορεί να μην εμπνέει και να μην εμπνέεται πάντα από την καλοσύνη, την ευθυδικία, τη γλυκύτητα και την ευγνωμοσύνη. Προσφέρει, όμως, τουλάχιστον τα προσχήματα και κάνει τον άνθρωπο εξωτερικά έτσι όπως θα έπρεπε να είναι εσωτερικά".

Καθημερινά στο ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 07:55 και18:55    https://webradio.ert.gr/proto/

Από πού και γιατί - Πληροφόρηση, Παραπληροφόρηση, Αντιπληροφόρηση

 Σε προηγούμενη συνάντησή μας είχαμε ορίσει την πληροφορία ως μια αλληλουχία συμβόλων που αποτυπώνουν ή μεταδίδουν κάποιο μήνυμα. Με παράγωγα της λέξης, όπως η πληροφόρηση, η παραπληροφόρηση, και η αντιπληροφόρηση θα ασχοληθούμε σήμερα.

Ως πληροφόρηση ορίζεται η μετάδοση, η παροχή  η απόκτηση, και  κατοχή πληροφοριών.  Συνώνυμη της ενημέρωσης η πληροφόρηση, ορίζεται και ως η ενέργεια ή το αποτέλεσμα του πληροφορώ.

Παραπληροφόρηση είναι η μεταφορά διαφόρων ψευδών ή αναληθών ή τροποποιημένων πληροφοριών. Η παραπληροφόρηση σαν ευρύτερη έννοια θα μπορούσε να εννοηθεί και η σκόπιμη διάδοση ιδεών και απόψεων για ένα θέμα για το οποίο υπάρχει συγκεκριμένη επιστημονική ή φιλοσοφική αντίληψη. Για παράδειγμα, η αστρολογία είναι η παραπληροφόρηση της αστρονομίας. αλλά και η προσφάτως δημοφιλής θεωρία της επίπεδης γης με εκατομμύρια οπαδούς παγκοσμίως.

 Οι θεωρίες συνομωσίας είναι ένα από τα πλέον τρανταχτά παραδείγματα - αποτελέσματα της παραπληροφόρησης . Σημαντικός είναι και ο ρόλος του διαδικτύου Όσο αυξάνεται η ποσότητα και η ταχύτητα μετάδοσης πληροφοριών στο διαδίκτυο, τόσο αυξάνεται και ο κίνδυνος παραπληροφόρησης. Από την αρχή της πανδημίας θεωρίες συνομωσίας και ψευδείς ειδήσεις έκαναν τον γύρο του διαδικτύου. Συχνά επρόκειτο για ενορχηστρωμένες εκστρατείες. Τόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας όσο και η ΕΕ κρούουν τον κώδωνα για κίνδυνο «infodemic» κατά το «pandemic».

Στον αντιεξουσιαστικό κυρίως , αλλά όχι μόνο χώρο έχει υιοθετηθεί ο όρος αντιπληροφόρηση, ως το αντίδοτο στη συστημική πληροφόρηση που παράγεται από τα Μ.Μ.Ε. με σκοπό να διαμορφώσουν και να κατευθύνουν την κοινή γνώμη προς το συμφέρον αυτών που τα ορίζουν. Φαινόμενο  που κυριάρχησε στη χώρα μας, και σε πολλές χώρες όπως η Μ. Βρετανία και οι ΗΠΑ, με κυρίαρχο το στοιχείο της «αντισυστημικότητας», ακόμη και από τους πλέον χαρακτηριστικούς εκπροσώπους του συστήματος, π.χ. Τραμπ.

Εδώ να μου επιτραπεί να διαφωνήσω με την ακρίβεια του νεολογισμού αντιπληροφόρηση, διότι η πληροφόρηση ως έννοια δεν έχει πρόσημο. Η πρόθεση "παρά" της δίνει αρνητικό. Οπότε επειδή δύο αρνήσεις κάνουν μια κατάφαση κλείνοντας για τους πολέμιους της συστημικής παραπληροφόρησης προτείνω ανεπιφύλακτα το δικό μου νεολογισμό: Αντιπαραπληροφόρηση.

Από πού και γιατί - «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος»

 «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος» 

Με έξι λέξεις, ο Ευαγγελιστής Ματθαίος μας υπενθυμίζει ότι δεν αρκεί ο επιούσιος άρτος για να ζήσει ο άνθρωπος. Αρκεί μόνο για να επιβιώσει. Χρειάζεται και πνευματική τροφή, αν και σήμερα οι περισσότεροι όταν χρησιμοποιούμε στο λεξιλόγιο μας αυτήν την έκφραση, σαν συμπλήρωμα του άρτου αναζητούμε τη διασκέδαση και όχι την ψυχαγωγία. Γιατί όσο και να παρουσιάζονται σήμερα ως συνώνυμες οι λέξεις η διαφορά τους είναι τεράστια, και για να το αντιληφθούμε αρκεί μόνο να ανατρέξουμε στις ρίζες των λέξεων. Η διασκέδαση προέρχεται από το αρχαίο σκεδάνυμι που σημαίνει, αραιώνω την πυκνότητα,αλλά και διασκορπίζομαι και η ψυχαγωγία συντίθεται από τις λέξεις ψυχή και άγω. «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος» λοιπόν, μήπως ζήσεται με άρτον και θεάματα; Άλλη μία φράση που έχει καθιερωθεί εδώ και 2000 χρόνια και πάντα είχε την ίδια σημασία: τα τεχνάσματα των κυβερνώντων ώστε να παραπλανούν τον λαό με εφήμερες απολαύσεις, αποσπώντας τον από τα πραγματικά του προβλήματα. Άρα δεν ζήσεται. Περισσότερο θα έλεγα άγεται και φέρεται από τους κάθε λογής ιδιοκτήτες  που στρατολογούν θιάσους παραπλάνησης . Ίσως πιο κοντά στην ευαγγελική ρήση «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος», επικαιροποιημένο και συμπληρωμένο είναι το σύνθημα που ακούστηκε στο Πολυτεχνείο το 1973. Άρτος λοιπόν Ψωμί Παιδεία Ελευθερία για να ζήσουμε εμείς καλά και τα παιδιά μας καλύτερα!

Από πού και γιατί - Πληροφορία

 Την πληροφορία για την οποία θα μιλήσουμε σήμερα, με αυστηρά τεχνικούς όρους θα μπορούσαμε να την ορίσουμε ως μια αλληλουχία συμβόλων που αποτυπώνουν ή μεταδίδουν κάποιο μήνυμα.

Σε γενικές γραμμές η πληροφορία είναι αυτή που επηρεάζει με μη τυχαίο τρόπο
την εξέλιξη οποιουδήποτε συστήματος. Στην ελληνική, ετυμολογικά συντίθεται από τις λέξεις «φέρω» και «πλήρης». Στην αγγλική ο όρος είναι information, δάνειο του 15ου αιώνα από τη λατινική λέξη informare που σημαίνει «δίνω μορφή». Διαπιστώνουμε εδώ μια αξιοπρόσεκτη διαφοροποίηση στη λεξιλογική-εννοιολογική προσέγγιση . Στη λατινική  η βαρύτητα δίνεται στη μορφοποίηση, ενώ στην ελληνική στην πληρότητα. Ίσως η σύνθεσή τους , "μορφοποίηση της πληρότητας" να αποδίδει την ιδεατή πληροφορία που οδηγεί στη γνώση και τη σοφία. Πάντως σύμφωνα με τη θεωρία πληροφορίας, πληροφορία είναι το επιπρόσθετο σ' αυτά που ήδη γνωρίζει κάποιος. Στην ουσία η πληροφορία είναι αυτό που δεν γνωρίζει κάποιος. Αν η γνώση προσεγγίζει τη βεβαιότητα, η πληροφορία είναι πιο κοντά στην αβεβαιότητα.

 Ο όρος "κοινωνία της πληροφορίας" που καθιερώθηκε για να περιγράψει την τεχνολογική επανάστασή που συντελείται επιταχυνόμενη λόγω της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας,  δημιουργεί προκλήσεις όσο κινδύνους για τις κοινωνίες  και τη δημοκρατική λειτουργία τους.

Η πληροφορία αντικατοπτρίζει το «βηματισμό» της εξέλιξης, είναι το μέτρο της τάξης και της οργάνωσης . Η τάξη και η οργάνωση δεν είναι αντικειμενικές ιδιότητες αλλά εξαρτώνται από το βαθμό που γίνονται αντιληπτές και αποδεκτές. Αυτός που ελέγχει την πληροφορία, ελέγχει το μέλλον. 

Αυτά τα ολίγα, λόγω χρόνου σήμερα και στην επόμενη συνάντησή μας θα μιλήσουμε για κάποια ενδιαφέροντα παράγωγα της λέξης, όπως η πληροφόρηση, η παραπληροφόρηση, η αντιπληροφόρηση και θα νεολεκτίσουμε προτείνοντας ένα καινούργιο, όρο που αποσαφηνίζει κάποιες συγκεχυμένες έννοιες.